Militair
Neurose Hospitaal
Neurose Hospitaal
In de bossen van Austerlitz (provincie Utrecht) was tussen 1946 en 1964 het enige Militair Neurose Hospitaal in Nederland gevestigd. Het militaire kamp in de bossen werd gebouwd in 1939 als Nederlands mobilisatiekamp.
Van 1946 tot 1964 werd het uitgebreid om dienst te doen als Militair Neurose Hospitaal. Hier werden militairen met oorlogstrauma's (o.a. uit de dekolonisatiestrijd in Indonesië 1945-1949 en de Korea-oorlog 1950-1953) en later ook dienstplichtigen met psychische problemen opgevangen. De patiënten waren afkomstig van zowel landmacht, luchtmacht als marine.
Entree met (inmiddels gesloopt) wachtgebouw van het Militair Neurose Hospitaal, 1948. Bron: NIMH
Soldaten van het 5e regiment Artillerie in Mobilisatiekamp Austerlitz in de mobilisatieperiode in 1939. Bron: Lokaal Austerlitz via Stichting Legerplaats Soesterberg
1939 Mobilisatiekamp Austerlitz
Aanvankelijk werd het barakkenkamp gebouwd als mobilisatiekamp voor het onderbrengen van militairen ter voorbereiding op het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. In korte tijd werden houten barakken uit de grond gestampt om militairen te kunnen huisvesten die vanaf eind augustus 1939 werden opgeroepen om paraat te staan. Het mobilisatiekamp in Austerlitz bestond uit tenminste 6 barakken, 2 voor legering en 2 voor kantine en bureel (kantoor).
Van september 1939 tot mei 1940 waren er Nederlandse militairen gelegerd, onder andere van het 5e Regiment Artillerie IV Legerkorps en een Genieafdeling. Op 10 mei 1940 betrekken de militairen stellingen bij het oostelijker gelegen Den Treek. Na de capitulatie op 14 mei keerden de Nederlandse militairen naar huis terug. Velen van hen zaten zonder werk.
1940-1943 Nederlandse Opbouwdienst en Motorschool Zeist
In 1941 nam de Nederlandse Opbouwdienst (NOD) het barakkenkamp in gebruik. Deze dienst bood werkverschaffing voor gedemobiliseerde (en werkloze) NL militairen. De mannen werden ingezet voor herstel van oorlogsschade (wederopbouw).
Daarna was het kamp van 1941 tot 1943 in gebruik als opleidingskamp van het National-Sozialistische KraftfahrKorps (NSSK). De NSSK was een paramilitaire onderdeel van de NSDAP, die tijdens de oorlog zorgde voor bevoorrading aan de verschillende fronten. Nederlanders konden vrijwillig dienstnemen aan een 4-weekse opleiding voor auto- en motortechniek met de naam Motorschool Zeist. Hier werd vooral les gegeven in de behandeling van gasgeneratoren en werden onderofficieren opgeleid.
Korpsführer van de NSKK Erwin Kraus (2e van links) bracht in mei 1943 samen met de leider der Nationaal Socialistische Beweging Anton Mussert (links) een bezoek aan de NSSK Motorschool Zeist. Bron: Nationaal Archief
Affiche 'Neemt dienst als Wachtman' van Wachabteilung Lager Zeist, 1944. Bron: veilingsite
1943-1944 Opleidingskamp Technische Noodhulp en Wachabteilung Lager Zeist
In 1943 en 1944 was het kamp in in gebruik als Opleidingskamp voor Technische Noodhulp met ook een mobiele eenheid, de Technische Nothilfe Einsatzabteilung Austerlitz. Deze dienst voerde ondersteunende taken uit voor het Duitse leger. Het opleidingskamp in Austerlitz was mogelijk voor de hele Benelux. Nederlanders konden vrijwillig dienstnemen.
In 1944 was ook Wachabteilung Lager Zeist in het kamp gevestigd. De Wachabteilung was een militaire bewakingsorganisatie ter ondersteuning van het Duitse leger, voor het bewaken van gebouwen, installaties en terreinen in Nederland en België die van belang waren voor het Duitse leger. Nederlanders konden vrijwillig dienstnemen. Na 3 weken opleiding elders werd de opleiding afgerond met een week in Wachabteilung Lager Zeist.
1945 Repatriëringskamp
Na het einde van de oorlog en vertrek van de Duitsers was het barakkenkamp in Austerlitz uitgewoond en zwaar vervuild achtergelaten. Het kamp bestond aan het einde van de oorlog uit 10 barakken. Onder coördinatie van de plaatselijke afdeling van de Binnenlandse Strijdkrachten ruimden tweehonderd bewoners van Austerlitz in juni 1945 alle rotzooi op.
Het barakkenkamp werd tot eind 1945 benut om uit kampen terugkerende krijgsgevangenen, Nederlandse militairen, tijdelijk op te vangen.
Daarna verhuisde het repatriëringskamp naar het nabijgelegen en ondertussen opgeruimde en gerieflijker landhuis/conferentieoord Woudschoten.
Legeringsbarak B (later hernummerd naar barak H6, met de H van hospitaal) uit 1939. De onderste rij vensters in de zijgevel zijn in 1947 aangebracht om meer licht in de slaapverblijven van het neurosehospitaal te krijgen. Foto 1948, bron: NIMH
In 1950 werd de uit de mobilisatieperiode 1939 daterende kantine (nu Jac. Kouwenhoven Paviljoen) grondig gerenoveerd waarbij houten gevels deels door baksteen vervangen werden. Foto: Sandra van Lochem 2022
1946 Militair Neurose Hospitaal
In 1946 werd het barakkenkamp in Austerlitz ingericht als Militair Neurose Hospitaal. Het was speciaal bedoeld om militairen met oorlogsneurosen op te vangen en te behandelen. Psychisch trauma gerelateerd aan ervaringen opgedaan in oorlogssituatie werd hiermee erkend.
Dit was het eerste hiervoor gespecialiseerde hospitaal in Nederland en destijds lange tijd ook het enige in Europa.
De houten barakken werden uitgebreid met een stenen badhuis (1947), privaatgebouw (wc, 1948), verbouwde kantine (1950), 2 nieuwe stenen logiesbarakken (1952 en 1954), keukengebouw (1954), transformatorgebouw en aftakstation (beide 1954), administratiegebouw (1955), arbeidstherapiegebouw (1956), loods brandslangenwagen en sportveld (beide 1957).
Oorlogs- en vredesneurosen
De militairen met oorlogsneurosen kwamen uit Nederlands-Indië (dekolonisatiestrijd in Indonesië 1945-1949) en later uit Korea (Korea-oorlog 1950-1953). De patiënten waren afkomstig van zowel landmacht, luchtmacht als marine.
Het aandeel verpleegden met in oorlog opgelopen neurosen bleef klein (10%). Al snel werden er vooral militairen en dienstplichtigen met psychische problemen opgevangen. Ze werden verpleegd door verpleegsters van het Vrouwen Hulp Korps (VHK), later Milva (Militaire Vrouwenafdeling van de Landmacht).
Bijzonder aan het neurosehospitaal was de (h)erkenning van wat we later PTSS noemen, posttraumatische stressstoornis, en het besef dat dit een aparte aanpak vereiste.
Verpleegsters van de Milva in de tuin van het Militair Neurose Hospitaal. De tuin is door patiënten aangelegd als vorm van arbeidstherapie. Foto 1955, bron NIMH
Een militaire patiënt aan het boetseren. Het is 1 van de vele creatieve arbeidstherapieën. Foto 1948, bron NIMH
Behandeling
De behandeling van de patiënten bestond uit:
- vooral groepstherapieën;
- psychodrama (uitbeelden via toneel/rollenspel);
- arbeids- en bewegingstherapie, waaronder veel creatieve therapie (houtbewerking, schilderen etc.) en sport;
- in mindere mate individuele therapie (gesprekken met psychiater/zenuwarts).
Patiënten verbleven er voor de duur van 3 tot 5 maanden.
Daarna keerden de mannen terug in militaire dienst of, bij ongeschiktheid voor militaire inzet, ook niet voor administratieve taken buiten het front, vloeiden ze af naar het burgerleven.
1958 Militair Herstellings- en Oefencentrum
In 1958 waaide er een nieuwe wind door het hospitaal. Bezuiniging was een reden, maar ook bleven de resultaten achter: er keerden te weinig mannen terug in militaire dienst. Het regiem werd strenger. Het neurose hospitaal werd omgedoopt tot Militair Herstellings- en Oefencentrum (HOC).
Voortaan werd nadruk gelegd op militaire training en terugkeer en minder op verpleging. De militairen waren nu cursist in plaats van patiënt. De opleiding in de instelling ging nauwer aansluiten op de kennis die nodig was in om in krijgsmachtonderdelen terug te keren.
Cursussen Eerste Hulp Aan het Front, ABC-oorlogsvoering en Gevechtsinleiding kwamen op het rooster. De arbeidstherapieën (houtbewerking en schilderen) verdwenen en de psychodramabarak werd ingericht als schietbaan.
Het in 1956 gebouwde arbeidstherapiegebouw (nu Bosschuur d'Ouwe Kamp) bood plaats aan een bibliotheek, studiezaal, tekenzaal, gymnastiekzaal, tapijtweverij, smederij, werkplaatsen voor houtbewerking, metaalbewerking, kleibewerking, fingerpainting, schilderswerkplaats en ruimten voor de directie en de arbeidstherapeut. Foto: Sandra van Lochem 2018
Ger Verrips schreef in 1973 over zijn verblijf in 1950 in het Militair Neurose Hospitaal. Uitgave: Elsevier
1964 Sluiting herstellingsoord
In 1964 kwam een eind aan het Militair Herstellings- en Oefencentrum in Austerlitz. Verdergaande bezuinigingen en de nog immer beperkte terugkeer van de cursisten naar de krijgsmacht leidden tot sluiting.
Wat het aandeel terugkerenden ook beïnvloedde gedurende de hele bestaanstijd van het neurosehospitaal, was 'dienstontwijking'. In de tijd dat vervangende dienstplicht nog niet bestond (die werd in 1962 ingevoerd) en waarin op dienstweigering gevangenisstraf stond, bleek het neurosehospitaal ook aantrekkingskracht te hebben op dienstplichtigen die het om verschillende redenen in de autoritaire militaire dienst niet uithielden en op afkeuring hoopten.
Officieel waren er geen simulanten, en hun aandeel is ook niet bekend, maar de verhalen en herinneringen die verschillende oud-bewoners op schrift stelden geven een interessante inkijk in het kampleven (J. Bernlef, Onder de bomen, 1963 en Ger Verrips, Zorg dat je een gekkenbriefje krijgt, 1973).
Gemeentelijk monument
Na 1964 kregen de gebouwen van het voormalige neurosehospitaal in Austerlitz nieuwe bestemmingen als (inmiddels weer opgeheven) kantoor en werkschuur van Staatsbosbeheer, jeugdgroepsaccommodatie, scoutinggebouw en kantoorruimte.
Enkele gebouwen zijn in de loop der tijd gesloopt, waaronder (op 2 na) de meeste houten barakken uit 1939 en beide logiesbarakken uit 1952 en 1953. De rest van het complex met onder andere de karakteristieke kantine bleef goed bewaard.
Delen van het neurosehospitaal zijn door de gemeente Zeist als gemeentelijk monument beschermd. Het voormalige hospitaalterrein in het bos aan de Woudenbergseweg in Austerlitz is voor wandelaars toegankelijk.
Het in 1955 gebouwde administratiegebouw (nu Lipke Zijlstrahuis) van het Militair Neurose Hospitaal in 2022. Foto: Sandra van Lochem
Red de korporaalsbarak
Het oudste bewaard gebleven gebouw van het Militair Neurose Hospitaal Austerlitz, dat nog dateert uit de tijd van het Mobilisatiekamp uit 1939, is barak H7, de onderofficierenbarak of korporaalsbarak. De korporaalsbarak was in 1946 nog in gebruik als wasbarak bij legeringsbarak H6. In 1948 is wasbarak H7 verbouwd om dienst te doen als legering voor onderofficieren (zoals korporaals, waar de barak zijn huidige naam aan ontleent).
Na sluiting van het herstellingsoord in 1946 werd barak H7 afwisselend gebruikt als kantoor, beheerderswoning en weer kantoor. In 2010 kwam de barak leeg te staan en het verval sloeg toe.
Ondanks de latere verbouwingen en de huidige staat is dit een zeer zeldzame en mogelijk zelfs best behouden mobilisatiebarak in Nederland. Überhaupt zijn er geen andere barakken uit de mobilisatietijd bekend of beschermd. Dit houten gebouw heeft hoge cultuurhistorische waarde en verdient het om gerestaureerd en behouden te worden.
De identieke barak H9 die in 2000 gesloopt werd. Bron: Gemeentearchief Zeist
De korporaalsbarak H7 circa 1991, na verbouwing tot kantoor. Bron: Stichting Jeugdbuitenverblijven
De korporaalsbarak H7 in de huidige staat. Foto: Sandra van Lochem
Bezoekinformatie
Het terrein van het Militair Neurose Hospitaal ligt in Boswachterij Austerlitz in de provincie Utrecht.
Er is een parkeerplaats van Staatsbosbeheer aan de Woudenbergseweg in Austerlitz tegenover nr. 70. De gebouwen zelf zijn niet toegankelijk.
John Crama stelde een historische wandelroute in boswachterij Austerlitz samen, die ook door het Militair Neurose Hospitaal voert: https://sporeninhetbos.nl/historische-wandeling/
Bronnen
- Eigen archief- en veldonderzoek, onder andere Gemeentearchief Zeist, Nationaal Archief, Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH).
- Lent, I. van, Cultuurhistorische waardestelling Militair Neurose Hospitaal, 2022: http://www.isabelvanlent.nl/militair-neurose-hospitaal/
- Loenen, R., 'Geheimen van de bossen van Austerlitz', in Seijst. 2009 nr.1, pp. 13-18 en 2009 nr.2, pp. 47-52.
- Stichting Legerplaats Soesterberg 1939-1945, betreft de info over Kamp Austerlitz tijdens mobilisatie en de Tweede Wereldoorlog: https://sls39-45.nl/legerplaats-soesterberg/barakkenkampen/
