Luchtwachttorens in Nederland
Erfgoed uit de Koude Oorlog

Luchtwachttorens en luchtwachtposten van het Korps Luchtwachtdienst, 1950-1968 

Deze website is in opbouw

 Koude Oorlog 

 De toenemende dreiging van een (nucleaire) oorlog tussen de landen van het Vrije Westen en het Oostblok leidde in 1950 tot de oprichting van het Korps Luchtwachtdienst (KLD) om voorbereid te zijn op een Russische aanval. Het KLD was onderdeel van het Commando Luchtverdediging van de Koninklijke Luchtmacht. Het KLD bouwde tussen 1951 en 1955 een netwerk van 276 hoge uitkijkposten verspreid over het hele land. De ene helft op bestaande gebouwen, de andere helft op speciaal gebouwde torens.

Netwerk van luchtwachtposten. Bron: VPRO/Vizualism/S. van Lochem

 

 Raatbouw

 Ongeveer de helft van de luchtwachtposten  is gebouwd volgens het raatbouw-systeem: een open torenconstructie van betonnen prefab-elementen. Architect Marten Zwaagstra ontwierp de torens in opdracht van het Ministerie van Oorlog en N.V. Schokbeton leverde de raatelementen. Het leverde karakteristieke torens in het landschap op. Een enkele toren was niet van beton maar van hout of baksteen, zoals in Scheveningen en Oude Wetering.

Post 3T3 Nieuw-Namen. Foto: S. van Lochem 2012





 

Post 5C1 Scheveningen. Foto: S. van Lochem 2016


 Posten op gebouwen

 De andere helft van de luchtwachtposten bestond uit een (eenvoudige) opbouw op een fabriek, watertoren, molenromp of bunker. Deze posten hebben geen standaard ontwerp. Meestal zijn het eenvoudige verhogingen op een bestaand gebouw, gemaakt van beton, baksteen of hout. 

Post 1J3 Pannerden, op fort. Foto: S. van Lochem 2016


Post 5F1 Moerkapelle, op Molen nr. 6. Foto: S. van Lochem 2016


Post 5J3 Ooltgensplaat, op fort Prins Frederik. Foto: RCE/G.J. Dukker 1980


Post 1H2 Barchem (Lochem), op Belvedere. Foto: S. van Lochem 2012

 

 Uitkijken naar laagvliegers

 De bovenzijde van de luchtwachtposten bestond uit een open platform. Daar speurden twee luchtwachters het luchtruim af met een kijker en op het gehoor. Hun taak was het signaleren van en waarschuwen voor laagvliegende vliegtuigen. Men was beducht voor vijandelijke indringers, die beneden het toenmalige radarbereik (circa 900 meter) vlogen. Richting en afstand bepaalden ze met het luchtwachtinstrument. De luchtwachters waren mannelijke vrijwilligers uit de omgeving van de posten. Ze werden opgeleid om vliegtuigen (zowel de eigen als de vijandelijke) te herkennen aan silhouet en motorgeluid. 

Luchtwachters. Bron: particuliere collectie, jaren vijftig




 

 Luchtwachtcentrum 

 De luchtwachters meldden de gespotte vliegtuigen per telefoon aan het luchtwachtcentrum in één van de acht luchtwachtregio's. Die stonden in verbinding met het landelijke militaire hoofdkwartier van de luchtverdediging, het Sector Operations Centre in Driebergen. Daar besliste de gevechtsleiding over inzetten van gevechtsvliegtuigen en luchtdoelartillerie. Via het luchtwachtcentrum kwam ook de Bescherming Bevolking in actie, om de bevolking te waarschuwen en in veiligheid te brengen. Maar zover kwam het gelukkig allemaal niet, het bleef bij oefenen.

Alle 276 luchtwachtposten. Bron: Sakkers en Den Hollander/S. van Lochem

 

Post 7X3 Hees (Ruinen). Foto: S. van Lochem 2012


Post 5K3 Strijensas. Foto S. van Lochem 2016




 

Post 7T1 Winschoten. Foto: S. van Lochem 2016










 Opheffing

 Het spotten van vliegtuigen vanaf de torens was van korte duur. Steeds snellere vliegtuigen en verbeterde radar maakten het via oog en oor volgen van laagvliegers nutteloos. Bovendien werd de bescherming van het luchtruim steeds meer internationaal georganiseerd en geïntegreerd in de NAVO-luchtverdediging. In 1964 kromp het KLD sterk in en in 1968 werd het geheel opgeheven. De vliegtuigwaarneming met oog en oor was definitief ten einde.

Schildje bij opheffing KLD-Zuid en -Midden, 1964. Bron: S. van Lochem









  

 Luchtwachttorens anno 2017

 In heel Nederland zijn van de eens talrijke luchtwachttorens slechts achttien hele torens (zestien raatbouwtorens en twee bakstenen torens) en drie halve raatbouwtorens bewaard gebleven. Ook de meeste posten op bestaande gebouwen zijn inmiddels gesloopt.

Luchtwachttorens anno 2017. Bron: S. van Lochem

 

Post 5K3 Strijensas. Foto: T. de Haan 2016










Post 3W3 Eede. Foto: R. de Croock 2013


Post 8O2 Posterholt. Foto: S. van Lochem 2014


Post 7O1 Den Hoorn (Warfhuizen). Foto: S. van Lochem 2017